

ḼIVI 

ḼIVI YA VHULWADZE, ḼIVI YA VHULWADZE INE YA NEKEDZWA MUTHU O SHUMISAHO MAḒUVHA AWE OṰHE A VHULWADZE NA U NOTHA NGA MULANDU WA U SA VHA NA MUTAKALO WAVHUḒI KHA TSHUMELO YA TSHITSHAVHA. 

NDI NGANI HU NA ḼIVI YA VHULWADZE 

Kha vhutshilo havho zwi nga itea uri vha lwale kana vha huvhale lune vha ?o ?o?a ḽivi ya u ?i?hogomela malugana na  vhulwadze kana mafuvhalo. Kha vha dzhiele nzhele uri mafuvhalo ane ha khou ambiwa ngao afha a si mafuvhalo o bvelelaho mushumoni. 

PFANELO DZAVHO NDI DZIFHIO? 
Maḓuvha a 36 a vhulwadze o ḓoweleaho ane vha holelwa muholo wavho nga vhuḓalo kha saikili ya ḽivi ya vhulwadze. Saikili ya ḽivi ya vhulwadze ndi ya tshifhinga tsha miṅwaha miraru tshi tou tevhekana. Saikili ya ḽivi ya vhulwadze ya zwino yo thoma nga ?a 1 Phando 2004. 
VHUḒIFHINDULELI HAVHO NDI VHUFHIO KHA U SHUMISA ḼIVI YA VHULWADZE? 
* Arali vho zwi ḓivha hu na tshifhinga uri vha tea u ya u wana dzilafho, tsumbo, muaro, kha vha ite khumbelo vha rumele fomo ya khumbelo hu  tshe na tshifhinga. 
* Arali vho farwa nga vhulwadze lwa tshihaḓu kana vho huvhala, kha vha ḓivhadze muhulwane wavho nga u ṱavhanya arali vha sa ?o kona u shuma nga mulandu wa vhulwadze kana mafuvhalo. Mulaedza wa u amba nga shaka, mushumisani kana khonani ndi wone fhedzi une wa ?o ṱanganedzwa arali tshiimo tsha vhulwadze kana fuvhalo tshi tshi vha kundisa u ḓivhadza muhulwane wavho kana mulanguli vhone vhane. 




* Kha vha ḓise ṱhanziela ya dokotela ya vhulwadze ya maḓuvha mararu u ya nṱha NA hune vha nga vha vho shumisa maḓuvha a ḽivi ya vhulwadze lu fhiraho luvhili kha tshifhinga tsha vhege dza malo, hu sa katelwi tshifhinga tsha u fhidza mushumoni.  Kha vha sedze na kha ṱhanganedzo ya ṱhanziela ya Dzilafho u bva kha Dokotela afho fhasi. 
* Kha vha shumise na u langula ḽivi yo ḓoweleaho ya vhulwadze nga nḓila yavhuḓi na u vha na vhulondo nga tshifhinga tsha saikili ya ḽivi ya vhulwadze. 
* Kha vha ṱutshele u shumisa ḽivi ya vhulwadze kha u ita zwi?we-vho zwine zwi si vhe zwa vhulwadze kana mafuvhalo ngauri vha nga ?i wana vha na thaidzo nga murahu  kha saikili  ya ḽivi ya vhulwadze. 
MUTHOLI U NA VHUḒIFHINDULELI VHUFHIO? 
* U dzhiela nṱha na u vha fha ḽivi ya vhulwadze u ya nga khumbelo yavho. 
* U sedzulusa na u ṱoḓisisa ḽivi yeneyo ya vhulwadze u itela uri i sa ?o shumiswa nga nḓila i si yavhuḓi. Na u dzhia maga kana vhukando arali zwo tea. Mutholi huṅwe u fanela u humbela ṱhanziela ya dokotela kha tshifhinga tsha fhasi ha maḓuvha mararu (3) arali zwi tshi vho nga sa nḓowelo kana zwi tshi itiwa tshifhinga tshinzhi. 
* U nea ngeletshedzo mushumi kha kushumisele kwavhuḓi kwa ḽivi ya vhulwadze. 
* U shandukiswa kana u dzudzanya vhupo ha mushumoni kana ṱhoḓea dza mushumo kana u ?o?a muṅwe mushumo, nz hune zwa vha zwo tea. 
ḼIVI INE YA NETSHEDZWA VHANE VHA SI TSHA VHA NA   ḼIVI YA VHULWADZE? 
ḽivi ine ya netshedzwa vhane vha si tsha vha na ḽivi ya vhulwadze ndi mbuelo ine vha nga ita khumbelo yayo musi vho shumisa ḽivi yavho yoṱhe yo ḓoweleaho kha saikili ya ḽivi ya vhulwadze ya miṅwaha 3.  ḽivi ine ya nekedzwa vhane vha si tsha vha na ḽivi ya vhulwadze yo itelwa zwa ndangulo nahone yo khethekanywa nga tshakha mbili: 
* ḽivi pfufhi ine ya nekedzwa vhane vha si tsha vha na ḽivi ya vhulwadze ? afha ndi musi tshifhinga tsha ḽivi ya vhulwadze ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na iyo ḽivi tshine tsha khou humbelwa tshi maḓuvha a 29 kana u ya fhasi. 
* ḽivi ndapfu ine ya nekedzwa vhane vha si tsha vha na ḽivi ya vhulwadze ? afha ndi musi vha tshi ita khumbelo ya maḓuvha a ḽivi a 30 kana u fhira. 
MBUELO IYI I ?O?ANI? 
Vha nga ita khumbelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tshine vha ?o?a khumbelo ya ḽivi ya vhulwadze musi vho fhedza maḓuvha avho a ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho, tenda- 
* ha rumelwa ṱhanziela ya dokotela tshifhinga tshoṱhe musi vha tshi ita khumbelo; na 
* ṱhoḓisiso ya mutholi malugana na lushaka lwa mafuvhalo kana malwadze. 








VHUḒIFHINDULELI HAVHO NDI VHUFHIO? 
* Kha vha ite khumbelo kha fomo dza khumbelo dzo teaho. Kha vha vhe na vhuṱanzi uri vho ita khumbelo kha fomo dza khumbelo dza ḽivi ya vhulwadze ine ya netshedzwa vhane vha si tshe na kha fomo dza tshifhinga tshipfufhi na dza tshifhinga tshilapfu dza ḽivi yeneyo. A vha nga ?o shumisa Z1 malugana na iyi ḽivi. 
* Arali vho zwi ḓivha hu na tshifhinga uri vha ?o tea u ya u alafhiwa, tsumbo, u ya u itwa muaro, kha vha ite khumbelo vha rumele fomo ya khumbelo hu  tshe na tshifhinga. 
* Arali vho farwa nga vhulwadze lwa tshihaḓu kana vho huvhala, kha vha ḓivhadze muhulwane wavho nga u ṱavhanya arali vha sa ?o kona u shuma nga mulandu wa vhulwadze kana mafuvhalo. Mulaedza wa u amba nga shaka, mushumisani kana khonani u ?o ṱanganedzwa fhedzi arali tshiimo tsha vhulwadze kana fuvhalo tshi tshi vha kundisa u ḓivhadza muhulwane wavho kana mulanguli nga vhone vhane. 




* Khumbelo yavho ya ḽivi ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na i tea u ?a na ṱhanziela ya dokotela. Vha nga kha ?i rumela kana u ḓisa na mivhigo ya dokotela kana ya dzilafho na maṅwe mafhungo zwine zwa vha hone u itela u tikedza, khathihi na thikhedzo yo tou ṅwaliwaho. Kha vha sedze na kha ṱhanganedzo ya ṱhanziela dza Dokotela. 
* Vha songo shumisa ḽivi ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho nga nḓila i si yavhuḓi. 
* U tevhedza na u ṱhonifha milanga ya malugana na u ita dziṅwe ndingo dza dokotela dzo humbelwaho na u dzudzanywa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo wa Mutholi. 
MUTHOLI U NA VHUḒIFHINDULELI VHUFHIO? 
Mutholi u ?o vha fha ḽivi ine ya netshedzwa vhane vha si tshe na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho nga murahu ha musi ho sedzwa mvelelo dza ṱhoḓisiso kha vhuvha na vhungafhani ha ḽivi yeneyo. 
Mutholi u ?o langula na u sedzulusa khumbelo yavho, a tshi khou thuswa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo, u ya nga ha Phoḽisi na Maitele a ḽivi ine ya nekedzwa vhane vha si tsha vha na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho na u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhuḓi.  Hu nga kha ?I ?o?iwa uri hu itwe dziṅwe ndingo dza mutakalo sa tshipiḓa tsha ṱhoḓisiso uri mutholi a kone u dzhia tsheo a na nḓivho malugana na ḽivi ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho ine ya khou bvela phanḓa kana sa tsumbo, khonadzeo ya u shandukisa kana u dzudzanya vhupo ha mushumoni kana muṅwe mushumo wa thungo. 
Mutholi u ?o ḓivhadza nga  ha mawanwa na u dzhia maga kana vhukando u ya nga mawanwa awe. 


U NOTHA NGA MULANDU WA MUTAKALO U SI WAVHUḒI NDI MINI? 
Musi vha si tsha kona u shuma lwa tshoṱhe u ya nga zwiitisi zwi bvaho ha dokotela, vha nga vhofhololwa kana vha notha mushumoni kha Tshumelo ya Muvhuso vha tshi khou itiswa nga mutakalo wavho. 
IZWI ZWI ?O?ANI? 
Muṅwe kha vhone na mutholi u fanela u sumbedza uri vha tea u notha zwi tshi khou itiswa nga mutakalo wavho u si wavhuḓi arali vha tshi khou vhona u nga a vha tsha kona u shuma lwa tshoṱhe. 
Arali vho ita khumbelo ya ḽivi ya vhulwadze ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na ḽivi yeneyo, ṱhoḓisiso dza sumbedza uri vha nga si tsha kona u shuma lwa tshoṱhe,  vha nga kha ?i shandukisa khumbelo ya ḽivi ya vhulwadze ine ya nekedzwa vhane vha si tsha vha na ḽivi yeneyo ya vha khumbelo ya u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhuḓi. 
VHUḒIFHINDULELI HAVHO NDI VHUFHIO? 
* Vha ?o humbelwa u ḓadza fomo dza khumbelo dza u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhuḓi. 
* U isa ṱhanziela ya dokotela na vhuṅwe vhuṱanzi na mivhigo ya u tikedza ya dzilafho ine ya vha hone na maṅwe mafhungo na khumbelo. Kha vha sedze hafhu kha ṱhanganedzo ya ṱhanziela dza Dokotela. 
* U tevhedza na u ṱhonifha  milanga ya dziṅwe ndingo dza dokotela dzo dzudzanywaho dzo humbelwaho na u dzudzanywa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo wa Mutholi. 
MUTHOLI U NA VHUḒIFHINDULELI VHUFHIO? 
Mutholi u ?o langula na u ṱoḓisisa khumbelo yavho, a tshi khou thuswa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo, u ya nga ha PILIR. Vha nga kha ?i ?o?iwa uri vha ite dziṅwe  ndingo sa tshipiḓa tsha ṱhoḓisiso u itela uri mutholi a kone u dzhia tsheo a na nḓivho malugana na khonadzeo ya u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhuḓi, kana arali hu u sa tsha kona u shuma lwa tshoṱhe, u ri a kone u dzhia tsheo a na nḓivho kha, sa tsumbo, khonadzeo ya u shandukisa vhupo ha mushumoni kana muṅwe mushumo wa thungo. 
Mutholi u ?o vha ḓivhadza nga mawanwa na u dzhia maga kana vhukando u ya nga mawanwa. 
ṰHANGANEDZO YA ṰHANZIELA YA DZILAFHO YA DOKOTELA! 
Malugana na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho, ṱhanziela ya dokotela yo bviswaho na u sainwa nga dokotela kana vhathu vho tendelwaho u ita dzindingo na u alafha vhalwadze nahone vho ḓiṅwalisaho na khoro dza phurofeshinala dzo thomiwaho nga Mulayo wa Phalamennde dzi ?o ṱanganedzwa 

* Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe 
* Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo dzo ṱanganywaho ya Afrika Tshipembe (The Allied Health Professions Council of South Africa) 
* Khoro ya Vhuongi ya Afrika Tshipembe. 
Malugana na ḽivi ya vhulwadze ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho mutholi u ?o ṱanganedza fhedzi ṱhanziela dza dzilafho dza dokotela dzo bviswaho na u sainiwa nga madokotela o ḓiṅwalisaho na Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe na vhathu vho tendelwaho lwa mulayo u ita dzindingo na u alafha vhalwadze. ṱhanziela dzenedzo, nga thendelo yavho, dzi tea u vha dzi tshi khou ṱalutshedza vhuvha na vhungafhani ha vhulwadze na mafuvhalo. 
ṱhanziela ya dokotela kana ya dzilafho i fanela u vha yo fara mafhungo a tevhelaho: 
* Dzina, Ḓiresi na ndalukanyo dza dokotela. 
* Dzina ?a mulwadze. 
* Datumu na tshifhinga tsha ndingo. 
* Uri naa dokotela u bvisa ṱhanziela u ya nga zwe a wana nga tshifhinga tsha dzindingo, kana u ya nga mafhungo e a a wana kha mulwadze nahone yo thewaho kha vhuṱanzi vhu ṱanganedzeaho ha zwa dzilafho. 
* ṱhalutshedzo ya vhulwadze, tenda mulwadze a vha o netshedza thendelo ya u bvisela khagala mafhungo eneo. 
* Uri mulwadze ho ngo tsha ḓiimisela u shuma kana a nga shuma mishumo i leluwaho. 
* Tshifhinga tsha ḽivi yo themendelwaho na u bviswa ha ṱhanziela ya malwadze. 
* Dzina ?a dokotela arali a tshi shumisa ṱhanziela dza dzilafho dzine dza dzula dzo ṅwaliwa, maipfi ane a si kwame mulwadze a thuthiwe. 








KHA VHA DZHIELE NZHELE! 
Mutholi a nga dzhiela nṱha na u thoma ṱhoḓisiso dza khumbelo yavho fhedzi musi vho rumela fomo yo ḓadziwaho zwavhuḓi na maṅwalo oṱhe ane a ṱoḓea. Izwi zwi katela na u vhuyelela ha dokotela uri a ḓadze kana a ṅwale muvhigo wo teaho une wa vha tshipiḓa tsha fomo dza khumbelo. Fomo ya khumbelo i songo ḓadzwaho zwavhuḓi i nga ita uri vha si kone u wana ḽivi ine ya nekedzwa vhathu vhane vha si tsha vha na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho kana u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhuḓi. 
Arali vha? 
* tshi ?o?a tshifhinga tsha u ya u vhona dokotela, therapisiti, nz, malugana na mutakalo wavho; kana 
* songo vha hone mushumoni tshipiḓa tsha Ḓuvha nga mulandu wa vhulwadze kana fuvhalo; kana 
* vho holefhala vha tshi ?o?a u ya u lugisa tshithu tshine vha tshi shumisa nge vha holefhala, 
Mutholi u ?o vha tendela u fhidza malugana na zwenezwo. Mutholi u ?o rekhoda zwifhinga zwenezwo zwe vha zwi shumisa kana vha fhidza mushumoni u swikela zwi tshi ita Ḓuvha ?o fhelelaho. Ḓuvha kana maḓuvha eneo a ?o ṱuswa kha ḽivi yavho ya vhulwadze. 
Kha nyimele yeneyo vha ?o humbelwa uri vha ḓadze redzhisiṱara ya u sa vha hone mushumoni hu tshi itelwa uri hu vhe na rekhodo yazwo. 
Hu ?o ṱoḓea vhuṱanzi malugana na zwiwo zwenezwo. 










